Trang Annie

Nhiều ba mẹ đến với chúng tôi đều quan ngại rằng, con của họ chậm nói. Do vậy, việc họ quan tâm nhất là khi nào con có thể nói. Nó là một áp lực rất rõ ràng đối với cả cha mẹ và nhà chuyên môn, bởi vì, từ áp lực này, họ sẽ có thể tư vấn cho nhau cách để luyện phát âm, kích âm, và cố gắng ép cho nói được những từ đầu tiên. A ha, thực chất thì một số đứa trẻ có thể nói được với rất ít sự nỗ lực, nhưng có những đứa trẻ để nói ra được từ đầu tiên là cả một hành trình dài, có bé sẽ kéo dài đến gần 2 năm. Bên cạnh đó, nhiều người do thiếu sự hiểu biết về sự phát triển giai đoạn Tiền ngôn ngữ (xuất hiện trước ngôn ngữ), tất cả các công cụ họ có trong tay nghèo nàn, có thể, họ chưa nhận ra, từ những chương trình rất nổi tiếng như ESDM (can thiệp sớm Denver) cũng có một giới hạn về độ tuổi. Trong đó, giới hạn về độ tuổi phù hợp để bắt đầu chương trình thường là 9-12 tháng tuổi (ESDM là vậy, và nhiều chương trình cũng vậy). Một câu hỏi đặt ra là, nếu một vài trẻ em khoảng từ 3-4 tuổi, nhưng sự phát triển về ngôn ngữ hiểu, diễn đạt chưa tương đồng với mốc 9-12 tháng thì chúng ta dạy cái gì nếu con chưa sẵn sàng cho các chương trình này? 

Một nghiên cứu về trẻ em phát triển ở giai đoạn Tiền ngôn ngữ đã có một nhận định rất hay như thế này. “Đối với các trẻ trong các giai đoạn phát triển tiền ngôn ngữ và/hoặc tiền chủ ý, các can thiệp trực tiếp nhắm đến sự lĩnh hội ngôn ngữ có thể mang đến những lợi ích rất nhỏ, thay vào đó, các chiến lược quả nhất sẽ làm tăng việc sử dụng các tín hiệu giao tiếp chủ ý của trẻ, xây dựng nền tảng cho sự lĩnh hội ngôn ngữ ở các giai đoạn về sau (Ogletree & Pierce, 2010).

 

Trong kh.oá học về Lượng giá và Trị liệu Giao tiếp và Ngôn ngữ giai đoạn Tiền chủ ý tiến tới có chủ ý, Tiền ngôn ngữ tiến tới ngôn ngữ của mình và bác sỹ Cao Bích Thuỷ gần đây, tụi mình hay nói đùa với các bạn họ.c viên rằng : “mọi người cứ lo việc dạy ngôn ngữ với lời nói, chúng mình sau khi học về giai đoạn chưa có ngôn ngữ này, đã thấy choáng ngợp vì có đến hàng trăm mục tiêu phải dạy chưa?” Vâng, nó là cả trăm mục tiêu lớn nhỏ thuộc giai đoạn tí teo, mà được rất ít sự quan tâm, cũng như hiểu biết rất giới hạn ở trong nước của chúng ta. Khi chúng tôi chỉ ra cho các bạn H.ọc viên những chi tiết được phân loại theo từng cấp độ từ nhỏ nhất đến các cấp độ cao hơn, các bạn ấy đã phát biểu là “em bị hoảng loạn luôn, sao nhiều thứ vậy ạ”. Trong bài viết này, mình chia sẻ ngắn gọn các nhóm kỹ năng lớn của giai đoạn tiền ngôn ngữ, mình mong muốn rằng, các trị liệu viên, những nhà can thiệp và cha mẹ hãy quan tâm đến giai đoạn này nhiều hơn nếu như con của chúng ta chưa có ngôn ngữ. Bởi nó chính là giai đoạn phát triển gần của ngôn ngữ các bạn nhé.

 

Kỹ năng tiền ngôn ngữ là cách chúng ta giao tiếp mà không cần sử dụng lời nói và bao gồm những thứ như cử chỉ, nét mặt, bắt chước, sự chú ý chung và giao tiếp bằng mắt. Đây là những kỹ năng thiết lập cho trẻ em để sẵn sàng nói chuyện và giao tiếp. Vậy trẻ em ở giai đoạn Tiền ngôn ngữ thì dạy gì?

 

Trước tiên là năng lực về giao tiếp mắt và sự chú ý chung.

 

Kỹ năng tiền ngôn ngữ hình thành cơ sở để phát triển khả năng hiểu và nói. Ví dụ, một đứa trẻ gặp khó khăn khi nhìn và nghe mẹ chúng nói sẽ không có nhiều cơ hội để nghe ngôn ngữ và những từ mà mẹ chúng đang nói và gắn ý nghĩa với những từ đó. Điều này có thể có tác động tiêu cực đến sự phát triển của trẻ trong việc hiểu và sử dụng ngôn ngữ.

 

Tương tự, những khó khăn về sự chú ý chung (tức là khi mọi người cùng tham gia vào cùng một thứ) sẽ có nghĩa là trẻ có ít cơ hội tìm hiểu về những thứ trong môi trường xung quanh mình hơn. Chính thông qua việc cùng nhau nhìn vào một thứ gì đó và người lớn nhận xét hoặc nói về những gì chúng đang nhìn thấy, điều này sẽ giúp một đứa trẻ tìm hiểu về thế giới và gắn ý nghĩa của các từ (ví dụ: cả hai nhìn con chó qua cửa sổ và nói “con chó”).

 

Trẻ gặp khó khăn trong việc phát triển các kỹ năng tiền ngôn ngữ có thể tiếp tục gặp khó khăn về ngôn ngữ lời nói và tương tác. Xác định và nỗ lực phát triển các kỹ năng tiền ngôn ngữ khi còn nhỏ có thể ngăn ngừa những khó khăn với ngôn ngữ lời nói sau này trong cuộc đời của trẻ.

Nhìn và Lắng nghe: Ngay sau khi một đứa trẻ được sinh ra, chúng sẽ quan sát khuôn mặt của mẹ chúng. Một đứa trẻ học cách phân biệt các khuôn mặt người và nhận biết khuôn mặt nào là quan trọng nhất. Khả năng duy trì giao tiếp bằng mắt sẽ giúp em bé nhận được thông tin về ngôn ngữ từ miệng và khuôn mặt. Điều tương tự cũng áp dụng cho việc lắng nghe: đứa trẻ học cách nhận ra giọng nói của con người và xác định giọng nói nào là quan trọng nhất. Khả năng lọc giọng nói của con người khỏi tiếng ồn xung quanh là một kỹ năng phức tạp.

 

Lần lượt, luân phiên: Tính năng theo lượt phát triển từ những tuần đầu tiên khi cha mẹ diễn giải tiếng ồn, nụ cười và chuyển động của em bé và thêm âm thanh, hành động và lời nói. Cha mẹ bắt đầu để lại những khoảng trống để em bé phản hồi. Cuối cùng, một em bé và cha mẹ của chúng thay phiên nhau bằng âm thanh, hành động và sau đó là lời nói.

 

Dự đoán: Khi được 3 tháng, em bé thể hiện sự hào hứng với những âm thanh liên quan đến các tình huống khác nhau (ví dụ như nước tắm chảy, giọng nói đến gần), cho thấy sự hiểu biết đang phát triển về các tình huống và nhận thức về cử chỉ và nét mặt. Ngay từ khi mới sinh, trẻ sơ sinh đã hình thành sự hiểu biết rằng cử chỉ và nét mặt mang ý nghĩa.

 

Bắt chước: Bắt chước người khác thúc đẩy sự hợp tác cũng như tương tác xã hội. Khi được 9 tháng, trẻ có thể bắt chước các âm thanh vỗ tay và vui đùa (ví dụ: môi nhếch mép, ho, nói brrr). Bằng cách phát triển các kỹ năng bắt chước, một đứa trẻ có nhiều khả năng thành công trong việc bắt chước các từ và câu trong các giai đoạn phát triển ngôn ngữ về sau.

Cùng chú ý: Khả năng theo dõi sự chú ý của người khác và cũng hướng sự chú ý của người khác đến những gì bạn quan tâm (tức là để cả hai cùng tham gia vào cùng một thứ) là một kỹ năng giao tiếp quan trọng. Đến 12 tháng, trẻ chỉ ngón trỏ vào các đồ vật hoặc sự kiện mà trẻ quan tâm. Điều này càng khuyến khích người lớn tham gia với trẻ và đặt tên cho trẻ các đồ vật / sự kiện. Đối với hầu hết trẻ em, một khi các từ bắt đầu lấp đầy những trải nghiệm ‘chỉ tay’ này, việc chỉ trỏ sẽ trở nên thừa và bị loại bỏ. Tất cả các kỹ năng phi ngôn ngữ này tiếp tục phát triển khi kỹ năng ngôn ngữ của trẻ hình thành.

Năng lực hiểu theo thói quen: Trong 12 tháng đầu, sự hiểu biết dựa trên các dấu hiệu trong môi trường (ví dụ: hướng nhìn của mắt, nét mặt, chỉ tay và cử chỉ). Một đứa trẻ sẽ phát triển sự hiểu biết về ‘không/dừng lại” và ‘tạm biệt’ sau 12 tháng.